Yükseköğretim tarihinde, çoğunlukla Avrupa üniversite geleneğine özgü bir unsur olarak, kurumsal özerklik (üniversite özerkliği) ve akademik özgürlük kavramları modern üniversitenin birbirinden ayrılamaz temel unsurları olarak değerlendirilmektedir.

Liviu Matei ve Julia Iwinska “Diverging Paths? Institutional Autonomy and Academic Freedom in the European Higher Education Area (2018)” başlıklı makalelerinde Avrupa Yükseköğretim Alanı’nda Bologna süreci ile 2000’lerden itibaren yaşanan gelişmeler sonucunda bu iki kavramın gelişiminin farklı patikalar izlediğini ve artık yollarının ayrışmakta olduğunu iddia ediyor. Kurumsal özerklik Avrupa Üniversiteler Birliği’nin “University Autonomy Scorecard” çalışması ile işlevselleştirilmiş, alt boyutları ile ölçülebilir ve izlenebilir bir hale getirilmiştir. Buna karşın, Avrupa Yükseköğretim Alanı’na üye ülkelerde akademik özgürlükle ilgili gelişmeleri izleyen ve raporlayan bir mekanizma oluşturulmamıştır. Bu durum “akademik özgürlük pahasına gelişen bir kurumsal özerklik anlayışı” yaratmaktadır. Makalenin Türkçe çevirisi aşağıda sunulmaktadır.

Makale yazarlarından Liviu Matei’nin de katkıları ile üniversitenin temel değerleri son yıllarda yeniden Bologna süreci gündemine girmiştir. 2018 Paris ve 2020 Bakanlar Toplantılarında yürütülen çalışmalar sonucunda 2024 Tiran Bakanlar Bildirgesinde Avrupa Yükseköğretim Alanı’nın temel değerleri tanımlanmış ve üye ülkelerdeki gelişmelerin izlenebilmesi için hazırlıklara başlanmıştır. Bu değerler;

• Akademik özgürlük,
• Akademik dürüstlük,
• Kurumsal özerklik,
• Yükseköğretim yönetimine öğrenci ve personel katılımı,
• Yükseköğretim için kamu sorumluluğu ve
• Yükseköğretimin kamu sorumluluğunu kapsamaktadır.

Üye ülkelerde bu değerlere ilişkin uygulamaların izlenmesine ilişkin çalışmalardan biri Avrupa Üniversiteler Birliği’nin Mart 2026’da başlattığı “Monitoring survey on Fundamental Values of Higher Education in the European Higher Education Area” anketidir.